Rozwój poznawczy dziecka w spektrum autyzmu
Jak wspierać koncentrację, pamięć i naukę przez ruch? Dlaczego uwaga, funkcje wykonawcze i przetwarzanie informacji mogą wymagać indywidualnego podejścia? Poznaj praktyczne sposoby wspierania rozwoju dziecka.
Autyzm a rozwój poznawczy dziecka
Dlaczego dziecko potrafi długo opowiadać o swoim ulubionym temacie, a jednocześnie ma trudność z wykonaniem kilku poleceń po kolei?
Dlaczego świetnie zapamiętuje szczegóły, ale czasem potrzebuje pomocy w organizowaniu zadania lub przejściu do kolejnej aktywności?
Odpowiedzi na te pytania mogą wiązać się z indywidualnym sposobem przetwarzania informacji. Dzieci w spektrum autyzmu różnią się między sobą nie tylko potrzebami społecznymi i sensorycznymi, ale również profilem umiejętności poznawczych.
Rozwój poznawczy obejmuje między innymi uwagę, pamięć, uczenie się, rozumowanie, przetwarzanie języka, planowanie i rozwiązywanie problemów.
U niektórych dzieci poszczególne umiejętności rozwijają się nierównomiernie. Mogą mieć bardzo dobrą pamięć do wybranych informacji, a jednocześnie potrzebować dodatkowego wsparcia w innych obszarach.
Celem wspierania rozwoju poznawczego nie jest zmuszanie wszystkich dzieci do uczenia się identycznie. Chodzi o dobieranie metod, które uwzględniają ich mocne strony, możliwości i aktualne potrzeby.
Czy autyzm wpływa na inteligencję dziecka?
Wokół tego zagadnienia istnieje wiele uproszczeń. Czasem można spotkać się z przekonaniem, że wszystkie dzieci w spektrum autyzmu mają ponadprzeciętną inteligencję.
Inny stereotyp zakłada, że trudności w komunikacji lub nauce oznaczają niepełnosprawność intelektualną.
Żadne z tych założeń nie opisuje prawidłowo całego spektrum autyzmu.
Autyzm a niepełnosprawność intelektualna
Autyzm jest odrębnym stanem neurorozwojowym. Niepełnosprawność intelektualna może z nim współwystępować, ale nie jest nieodłączną cechą autyzmu.
W spektrum znajdują się osoby o bardzo różnych możliwościach intelektualnych: od osób wymagających znacznego wsparcia poznawczego po osoby o wysokich zdolnościach w wybranych dziedzinach.
Dodatkowo poziom umiejętności językowych nie zawsze odzwierciedla możliwości rozumowania czy uczenia się.
Dziecko, które potrzebuje więcej czasu na odpowiedź, korzysta z komunikacji alternatywnej albo ma trudność z wypowiedzeniem myśli, nadal może rozumieć znacznie więcej, niż jest w stanie w danym momencie przekazać.
Warto więc oddzielać ocenę możliwości poznawczych od samego sposobu komunikacji. Pomocna może być specjalistyczna ocena uwzględniająca różne metody badania.
Jakie umiejętności poznawcze są ważne podczas nauki?
Uczenie się nowej umiejętności wymaga współpracy wielu procesów poznawczych. Niektóre odpowiadają za wybieranie istotnych informacji, inne za ich zapamiętywanie, analizowanie lub wykorzystywanie w praktyce.
Koncentracja uwagi
Pozwala skupić się na wybranym zadaniu i ograniczyć wpływ informacji, które nie są w danej chwili potrzebne.
Pamięć robocza
Pomaga przez krótki czas utrzymywać i wykorzystywać informacje, np. zapamiętać dwa polecenia i wykonać je we właściwej kolejności.
Kontrola reakcji
Umożliwia zatrzymanie automatycznej odpowiedzi, zaczekanie na sygnał lub sprawdzenie, co należy zrobić przed podjęciem działania.
Elastyczność poznawcza
Pomaga zmienić strategię, przejść do nowego zadania albo dostosować się do zmienionych zasad, gdy sytuacja tego wymaga.
Planowanie i organizacja
Pozwala ustalić cel, przewidzieć kolejne kroki i uporządkować działania potrzebne do wykonania bardziej złożonego zadania.
Przetwarzanie języka
Obejmuje rozumienie słów i instrukcji, wydobywanie znaczenia wypowiedzi oraz przekazywanie informacji innym osobom.
Umiejętności te są ze sobą powiązane, ale nie zawsze rozwijają się równomiernie.
Dziecko może na przykład bardzo dobrze zapamiętywać fakty dotyczące swojego zainteresowania, a jednocześnie potrzebować wsparcia w zapamiętywaniu wieloetapowych poleceń.
Dlaczego koncentracja u dziecka z autyzmem może wyglądać inaczej?
Koncentracja nie polega wyłącznie na długim siedzeniu w jednym miejscu lub nieprzerwanym patrzeniu na osobę prowadzącą zajęcia.
Dziecko może uważnie przetwarzać informacje również wtedy, gdy wykonuje niewielkie ruchy, odwraca wzrok albo potrzebuje krótkiej przerwy.
U części dzieci trudności z koncentracją wiążą się z przetwarzaniem bodźców sensorycznych.
Cichy dla dorosłego dźwięk, intensywne światło, ruch w otoczeniu lub kilka równoczesnych rozmów mogą być bardzo rozpraszające.
Co może utrudniać skupienie uwagi?
- Nadmiar dźwięków, obrazów lub ruchu w otoczeniu.
- Zbyt długie albo niejednoznaczne instrukcje.
- Konieczność wykonywania kilku czynności jednocześnie.
- Zmiana zadania bez wcześniejszego uprzedzenia.
- Zmęczenie, dyskomfort sensoryczny lub przeciążenie emocjonalne.
- Niedostosowany poziom trudności lub tempo pracy.
Warto również pamiętać, że niektóre dzieci mogą bardzo intensywnie skupiać się na obszarach, które szczególnie je interesują.
Czy silne zainteresowania utrudniają naukę?
Niekoniecznie. Szczegółowe zainteresowania mogą być ważną mocną stroną dziecka i źródłem motywacji.
Czasami trudność dotyczy nie samej koncentracji, lecz przenoszenia uwagi z interesującego tematu na inne zadanie.
Zamiast traktować zainteresowania dziecka wyłącznie jako przeszkodę, można wykorzystywać je do wprowadzania nowych informacji i umiejętności.
Pamięć dziecka w spektrum autyzmu – mocne strony i wyzwania
Pamięć nie jest jedną umiejętnością. Obejmuje różne procesy, dzięki którym informacje mogą być zapisywane, przechowywane i przywoływane.
Niektóre dzieci w spektrum mają bardzo dobrą pamięć do szczegółów, obrazów, dat, sekwencji czy informacji związanych z zainteresowaniami.
Nie oznacza to jednak, że równie łatwo zapamiętują wszystkie rodzaje informacji.
Pamięć długotrwała a pamięć robocza
Pamięć długotrwała pozwala zachowywać wiedzę przez dłuższy czas. Pamięć robocza odpowiada natomiast za chwilowe przechowywanie i wykorzystywanie informacji.
Wyobraźmy sobie dziecko, które pamięta szczegóły ulubionej książki, ale ma trudność z wykonaniem polecenia: „Weź piłkę, przejdź do niebieskiego znacznika, wykonaj dwa skoki i wróć na miejsce”.
Problemem nie musi być rozumienie poszczególnych słów. Trudność może dotyczyć utrzymania kilku instrukcji w pamięci jednocześnie.
Jak ułatwiać zapamiętywanie?
- Podziel długie instrukcje na krótsze kroki.
- Pokaż zadanie, zamiast ograniczać się do opisu słownego.
- Pozwól dziecku powtórzyć lub wskazać kolejność działań.
- Wykorzystuj obrazy, symbole i przykłady, jeśli są dla dziecka pomocne.
- Stopniowo zwiększaj liczbę elementów zadania.
- Daj odpowiedni czas na przetworzenie i wykonanie polecenia.
Takie dostosowania nie oznaczają obniżania wymagań. Pomagają oddzielić rzeczywisty cel zadania od dodatkowych trudności, które mogą utrudniać jego wykonanie.
Czym są funkcje wykonawcze i dlaczego są ważne?
Funkcje wykonawcze pomagają organizować zachowanie i realizować cele. Korzystamy z nich podczas planowania dnia, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji oraz zmieniania sposobu działania, gdy poprzedni przestaje być skuteczny.
U części dzieci w spektrum autyzmu funkcje te mogą wymagać dodatkowego wsparcia, ale nie istnieje jeden zestaw trudności występujący u wszystkich.
Organizowanie działania
Dziecko może rozumieć cel zadania, ale potrzebować pomocy w ustaleniu, od czego zacząć i co zrobić później.
Zmienianie strategii
Gdy zasady się zmieniają, przejście do nowego sposobu działania może wymagać dodatkowego czasu lub wyjaśnienia.
Wybieranie informacji
Ustalenie, które szczegóły są najważniejsze, bywa trudne, szczególnie w zadaniach zawierających wiele informacji jednocześnie.
Rozwiązywanie problemów
Nowa sytuacja może wymagać wypróbowania kilku rozwiązań, porównania ich i dostosowania działania do uzyskanego wyniku.
Dlaczego szczegóły bywają ważniejsze niż całość?
Niektóre dzieci zwracają szczególną uwagę na drobne elementy informacji. Może to być zaletą podczas zadań wymagających dokładności, obserwacji i dostrzegania różnic.
W innych sytuacjach potrzebna może być pomoc w wyodrębnieniu głównej myśli lub połączeniu informacji w szerszy obraz.
Na przykład podczas opowiadania historii dziecko może pamiętać szczegóły dotyczące postaci, ale potrzebować dodatkowych pytań, aby przedstawić najważniejsze wydarzenia w odpowiedniej kolejności.
Jak komunikacja wpływa na proces uczenia się?
Wiele form nauczania opiera się na słowach: nauczyciel wyjaśnia, dziecko słucha, a następnie odpowiada lub wykonuje polecenie.
Taki sposób nauki nie zawsze będzie odpowiedni dla każdego dziecka.
Niektóre dzieci w spektrum autyzmu swobodnie posługują się rozbudowanym językiem. Inne komunikują się krótszymi wypowiedziami, gestami, obrazami albo korzystają z komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC).
Trudność w wypowiedzeniu odpowiedzi nie musi oznaczać braku zrozumienia tematu.
Jak dostosować sposób przekazywania informacji?
- Stosuj konkretne, jednoznaczne instrukcje.
- Łącz wyjaśnienia z demonstracją, jeśli pomaga to dziecku.
- Pozostaw czas na odpowiedź.
- Dopuszczaj różne sposoby komunikowania zrozumienia zadania.
- Sprawdzaj, czy instrukcja była zrozumiała, nie zakładając tego na podstawie samego kontaktu wzrokowego.
- Dostosuj liczbę informacji przekazywanych jednocześnie.
Celem nie jest wymaganie od dziecka jednego sposobu komunikacji, ale stworzenie warunków, w których może skutecznie uczestniczyć w nauce.
Jak wspierać koncentrację i pamięć dziecka z autyzmem?
Wspieranie rozwoju poznawczego nie polega na zwiększaniu liczby poleceń czy wydłużaniu czasu, przez który dziecko musi pozostawać nieruchomo.
Często większe znaczenie ma dostosowanie sposobu nauczania, organizacji otoczenia oraz poziomu trudności.
Dziel zadania na kroki
Krótsze etapy mogą ułatwić zrozumienie kolejności działań i ograniczyć obciążenie pamięci roboczej.
Wykorzystuj pokaz
Demonstracja i konkretne przykłady mogą pomóc, szczególnie gdy sama instrukcja słowna jest niewystarczająca.
Zadbaj o otoczenie
Ogranicz zbędne bodźce i sprawdź, w jakich warunkach dziecku najłatwiej skupić uwagę.
Korzystaj z zainteresowań
Tematy, które dziecko lubi, mogą zwiększać motywację do poznawania nowych informacji.
Pozostaw czas na odpowiedź
Dodatkowe sekundy na przetworzenie informacji mogą być ważniejsze niż powtarzanie polecenia.
Łącz naukę z działaniem
Ruch, zabawa i zadania praktyczne dają możliwość ćwiczenia poznanych zasad w konkretnych sytuacjach.
Warto obserwować, które dostosowania faktycznie pomagają konkretnemu dziecku.
Nie ma jednej metody uczenia się odpowiedniej dla wszystkich osób w spektrum autyzmu.
Czy aktywność fizyczna może wspierać koncentrację i funkcje poznawcze?
Podczas ruchu dziecko często korzysta jednocześnie z wielu procesów poznawczych.
Musi obserwować otoczenie, zapamiętywać zasady, podejmować decyzje, planować kolejne ruchy i dostosowywać swoje działanie do sytuacji.
Przykładem może być prosty tor przeszkód. Dziecko zapamiętuje kolejność stacji, wybiera sposób pokonania przeszkody i reaguje na zmianę zadania.
Nie oznacza to, że każda aktywność fizyczna automatycznie poprawia pamięć lub koncentrację.
Znaczenie mogą mieć rodzaj ćwiczeń, poziom zaangażowania poznawczego, regularność aktywności i indywidualne możliwości uczestnika.
Co nauka mówi o funkcjach poznawczych dzieci w spektrum?
Badania nad rozwojem poznawczym w autyzmie pokazują, że funkcje wykonawcze stanowią ważny obszar codziennego funkcjonowania.
Jednocześnie wyniki różnią się między osobami, dlatego nie należy przypisywać wszystkim dzieciom identycznego profilu trudności.
Funkcje wykonawcze w autyzmie i ADHD
W przeglądzie opublikowanym w Nature Reviews Psychology przeanalizowano wyniki badań nad funkcjami wykonawczymi u dzieci z autyzmem i ADHD.
Autorzy wskazali, że w obu grupach obserwuje się zróżnicowane trudności w zakresie procesów poznawczych.
Zwrócili również uwagę, że wyniki badań zależą od stosowanych narzędzi, współwystępujących trudności i dużych różnic indywidualnych.
Nature Reviews Psychology (2024). Executive function deficits in attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Zobacz publikację .
Aktywność fizyczna a funkcje wykonawcze
Wang i współautorzy przeanalizowali badania dotyczące wpływu ćwiczeń fizycznych na funkcje wykonawcze dzieci i młodzieży w spektrum.
Wyniki wskazywały na możliwość poprawy wybranych funkcji wykonawczych, ale efekty różniły się pomiędzy poszczególnymi obszarami.
Szczególnie w przypadku pamięci roboczej autorzy zwracali uwagę na ograniczenia i zróżnicowanie dostępnych wyników.
Wang H., Cheng G., Li M.-M. (2025). The effectiveness and sustained effects of exercise therapy to improve executive function in children and adolescents with autism. European Journal of Pediatrics. Zobacz publikację .
Zabawy ruchowe i funkcjonowanie poznawcze
Feng i współautorzy przeanalizowali 12 badań obejmujących 520 dzieci w spektrum autyzmu.
Wyniki wskazywały na korzystne zmiany w obszarze zachowań społecznych po zajęciach opartych na zabawach ruchowych.
W odniesieniu do funkcji wykonawczych uzyskane efekty były mniej jednoznaczne. Po uwzględnieniu wpływu jednego badania poprawa nie była statystycznie istotna.
Autorzy podkreślili potrzebę dalszych badań o wysokiej jakości.
Feng M. i wsp. (2026). The impact of physical play-based games on executive functions and social behaviors in children with autism spectrum disorder. Frontiers in Psychiatry. Zobacz publikację .
Jak wykorzystujemy tę wiedzę podczas zajęć Spectrum SKILLZ?
Wiedza o uwadze, pamięci roboczej, przetwarzaniu języka i funkcjach wykonawczych pomaga lepiej planować sposób prowadzenia aktywności ruchowych.
W Centrum Rozwoju Dziecka Młodzi Wojownicy na warszawskim Ursynowie wykorzystujemy te zasady w programach Spectrum SKILLZ dla dzieci w wieku 7–9 lat oraz młodzieży 10–14 lat.
Zajęcia odbywają się w mniejszych grupach. Instruktor może dostosować sposób komunikacji, liczbę poleceń, tempo nauki oraz poziom trudności wykonywanych ćwiczeń.
Uczenie się przez zabawę i ruch daje uczestnikom możliwość ćwiczenia obserwowania, słuchania, zapamiętywania, analizowania sytuacji i podejmowania decyzji.
„Lubię”
Jednym z ćwiczeń wykorzystywanych w Spectrum SKILLZ jest zabawa „Lubię”.
Uczestnicy ustawiają się w kole. Instruktor wybiera prosty temat, na przykład ulubione zwierzęta, zabawy albo potrawy.
Pierwsze dziecko dzieli się informacją o tym, co lubi. Kolejny uczestnik próbuje przypomnieć, co powiedziała poprzednia osoba, a następnie dodaje informację o własnych zainteresowaniach.
Zadanie może być stopniowo rozwijane poprzez zapamiętywanie większej liczby wypowiedzi.
Jakie umiejętności można ćwiczyć?
- Kierowanie uwagi na wypowiedzi innych uczestników.
- Zapamiętywanie i odtwarzanie informacji.
- Przetwarzanie języka i komunikowanie własnych zainteresowań.
- Oczekiwanie na swoją kolej.
- Łączenie nowych informacji z tymi, które zostały już przedstawione.
Nie każde dziecko musi uczestniczyć w identyczny sposób.
Można ograniczyć liczbę zapamiętywanych elementów, zastosować pomoce obrazkowe, pozostawić więcej czasu na odpowiedź albo umożliwić komunikację niewerbalną.
Dzięki temu zadanie pozostaje wyzwaniem poznawczym, ale może być dostosowane do możliwości uczestnika.
Podobnie wykorzystujemy inne zadania ruchowe: sekwencje technik, ćwiczenia wymagające obserwowania sygnałów i stopniowego zapamiętywania zasad.
Zawsze uwzględniamy indywidualne potrzeby, zamiast oczekiwać identycznego tempa nauki od wszystkich.
Każdy trening kończymy rozciąganiem, a następnie zabawą — zgodnie ze stałą strukturą zajęć SKILLZ.
Spectrum SKILLZ jest programem sportowo-rozwojowym, a nie terapią autyzmu, ADHD czy zaburzeń funkcji poznawczych.
Koncentracja i pamięć dziecka z autyzmem – najczęstsze pytania
Czy wszystkie dzieci w spektrum autyzmu mają trudności z nauką?
Nie. Dzieci w spektrum mają bardzo różne możliwości poznawcze. Niektóre potrzebują dodatkowego wsparcia w wybranych obszarach, inne dobrze radzą sobie z nauką i wykazują szczególne zdolności.
Dlaczego dziecko pamięta mnóstwo szczegółów, ale zapomina polecenia?
Zapamiętywanie faktów i utrzymywanie kilku informacji w pamięci roboczej to różne procesy poznawcze. Dziecko może mieć mocną pamięć długotrwałą, a jednocześnie potrzebować pomocy przy wieloetapowych instrukcjach.
Czy dziecko, które unika kontaktu wzrokowego, może być skoncentrowane?
Tak. Kontakt wzrokowy nie jest koniecznym warunkiem skupienia uwagi ani rozumienia wypowiedzi. Sposób odbierania i przetwarzania informacji może być indywidualny.
Czy ruch może poprawić koncentrację u dziecka z autyzmem?
Niektóre badania wskazują na możliwość poprawy wybranych funkcji poznawczych dzięki aktywności fizycznej. Wyniki nie są jednak jednoznaczne, a efekty zależą od rodzaju ćwiczeń i potrzeb dziecka.
Czy zajęcia sportowe mogą być odpowiednie również dla dzieci z ADHD?
Tak, odpowiednio dobrane zajęcia sportowe mogą być wartościową formą aktywności dla dzieci z ADHD. Ważne jest indywidualne dostosowanie wymagań, komunikacji i sposobu prowadzenia treningu.
Czy dzieci z zespołem Aspergera (ZA) mogą korzystać z programu Spectrum SKILLZ?
Program może być odpowiedni również dla dzieci z wcześniejszym rozpoznaniem zespołu Aspergera. O doborze zajęć decydują wiek, możliwości i potrzeby konkretnego dziecka, oceniane podczas indywidualnej lekcji z PRE-TESTEM.
Rozwój poznawczy nie przebiega według jednego schematu
Dzieci w spektrum autyzmu mogą mieć bardzo różne profile poznawcze. Ich mocne strony i potrzeby dotyczące koncentracji, pamięci, języka czy planowania nie zawsze rozwijają się w tym samym tempie.
Kluczowe znaczenie ma poznanie sposobu, w jaki konkretne dziecko odbiera informacje i najlepiej się uczy.
Jasne instrukcje, odpowiednie tempo, wykorzystywanie zainteresowań oraz nauka przez działanie mogą ułatwiać zdobywanie nowych umiejętności.
Aktywność ruchowa może stanowić dodatkową okazję do ćwiczenia uwagi, zapamiętywania zasad i rozwiązywania praktycznych problemów.
Źródła naukowe i specjalistyczne
Artykuł opracowano z uwzględnieniem publikacji dotyczących zróżnicowania poznawczego w autyzmie, funkcji wykonawczych i roli aktywności fizycznej w rozwoju dzieci i młodzieży.
- National Health Service (NHS). What is autism? Materiał specjalistyczny .
- Diversity of Intelligence is the Norm Within the Autism Spectrum: Full Scale Intelligence Scores Among Children with ASD. Publikacja naukowa .
- Executive function deficits in attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Nature Reviews Psychology (2024). Publikacja naukowa .
- Wang H., Cheng G., Li M.-M. (2025). The effectiveness and sustained effects of exercise therapy to improve executive function in children and adolescents with autism. European Journal of Pediatrics. Publikacja naukowa .
- Feng M. i wsp. (2026). The impact of physical play-based games on executive functions and social behaviors in children with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry. Publikacja naukowa .
Artykuł ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej diagnozy, oceny psychologicznej, konsultacji pedagogicznej ani specjalistycznej terapii.
Spectrum SKILLZ – nauka przez ruch i indywidualne podejście
W Centrum Rozwoju Dziecka Młodzi Wojownicy wykorzystujemy wiedzę o rozwoju poznawczym, łącząc ją z elementami sztuk walki i uczeniem się przez zabawę.
Prowadzimy zajęcia Spectrum SKILLZ dla dzieci w wieku 7–9 lat oraz młodzieży 10–14 lat na warszawskim Ursynowie.
Przed dołączeniem do programu zapraszamy na jednorazową lekcję indywidualną z PRE-TESTEM, aby poznać możliwości i potrzeby dziecka oraz dobrać odpowiednią formę zajęć.
